'Phía đông vườn địa đàng': Thiện, ác nằm ở lựa chọn
"Phía đông vườn địa đàng" của John Steinbeck cho rằng bản tính thiện, ác thuộc về quyền tự quyết của con người.
Hơn 70 năm sau khi tiểu thuyết kinh điển của nhà văn John Steinbeck và bộ phim chuyển thể của Elia Kazan ra mắt, East of Eden (Phía đông vườn địa đàng) một lần nữa bước lên màn ảnh qua miniseries bảy tập do Zoe Kazan - cháu gái đạo diễn Elia Kazan - sáng tạo.
Nếu bản phim năm 1955 chỉ lấy lát cắt hẹp về bi kịch khao khát tình cha của Cal Trask (James Dean), phiên bản mới khôi phục dung lượng sử thi của nguyên tác và tạo cú chuyển dịch điểm nhìn táo bạo. Trung tâm tác phẩm không còn là Cal mà là Cathy/Kate - người từng bị xem là hiện thân của cái ác. Qua lăng kính của Zoe Kazan và diễn xuất của Florence Pugh, Cathy hiện lên vừa như "quái vật" vừa là nạn nhân, gieo rắc bi kịch nhưng cũng đấu tranh phá vỡ định kiến. Từ đó, bộ phim đặt lại câu hỏi muôn thuở: Con người sinh ra đã thiện hay ác, hay điều cốt lõi là ta chọn trở thành ai?
Hai bản dịch "Phía đông vườn địa đàng" của John Steinbeck. Ảnh: Lê Hồng Lâm
Xuất bản năm 1952, thiên tiểu thuyết đồ sộ của John Steinbeck theo chân hai gia đình tại thung lũng Salinas (California, Mỹ) suốt nửa thế kỷ, từ Nội chiến Mỹ đến Thế chiến I. Tác phẩm vận dụng tích truyện Cain và Abel trong Kinh Thánh để khảo sát bi kịch truyền thừa qua nhiều thế hệ. Adam Trask đối đầu anh trai Charles, rồi hai con trai sinh đôi của Adam - Aron dịu dàng và Cal u uất - lại bước vào vết xe đổ định mệnh.
Theo Sáng thế ký 4:1-16, Cain giết em trai Abel vì ghen tị sau khi lễ vật của Abel được Chúa chấp nhận còn của Cain thì bị khước từ. Nhưng đối với Steinbeck, câu chuyện ấy không chỉ là câu chuyện về một vụ giết người đầu tiên. Nó là một mô hình nguyên thủy của tội lỗi, ghen tị, mặc cảm và sự lựa chọn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Ở đây, Steinbeck nhận diện một nghịch lý: Nếu tội lỗi đã ngấm vào huyết thống như một di sản tất yếu, liệu con người có thể thoát khỏi con quỷ bên trong mình?
Trong lời giới thiệu bản dịch năm 1988, giáo sư Hoàng Như Mai từng nhận định: "Cuộc sống là cuộc sống, nó không uốn theo những ý tốt của chúng ta đâu, đừng lý tưởng hóa... Nếu ta biết nhìn họ một cách thực tế, không định kiến thì ta có thể thấy họ đều có khả năng chế ngự cái phần xấu ở họ". Câu trả lời của cuốn tiểu thuyết nằm trong một từ tiếng Do Thái (Hebrew) duy nhất - xuất hiện trong trang cuối cùng của tiểu thuyết và được chọn đặt tên cho tập cuối của miniseries: timshel - "ngươi có thể" (thou mayest).
Lee, người giúp việc gốc Hoa thông tuệ của nhà Trask, dành nhiều năm nghiên cứu Kinh Thánh để giải mã từ này. Timshel không hứa hẹn con người chắc chắn chiến thắng tội lỗi, cũng không phải mệnh lệnh áp đặt. Thiện và ác không phải dấu ấn bất biến; chúng là sự lựa chọn liên tục. Quyền tự quyết vừa là ân huệ vừa là gánh nặng lớn nhất: không ai có thể mãi lấy bản tính hay hoàn cảnh làm bình phong chối bỏ trách nhiệm cá nhân.
Steinbeck có thể tạo nên một Cathy Ames lạnh lùng, dường như thiếu hẳn bản năng chùn bước trước tội ác, nhưng ông không coi khuynh hướng bẩm sinh là lời biện hộ. Bởi nếu số phận đã an bài, timshel hoàn toàn vô nghĩa.
Năm 1955, Elia Kazan cô đọng thiên sử thi thành melodrama gia đình giàu sức nặng tâm lý. Cal Trask (James Dean) mang vết thương lòng sâu sắc khi biết người mẹ tưởng đã chết đang điều hành một nhà thổ. Cậu tin nguồn gốc sự tha hóa trong mình bắt nguồn từ mẹ, và đó là lý do cha không yêu thương cậu như người anh Aron.
James Dean biến Cal thành biểu tượng bất hủ của tuổi trẻ thương tổn, bế tắc và khao khát được thừa nhận. Bi kịch của Cal nằm ở vòng luẩn quẩn, mặc cảm thúc đẩy hành vi sai trái, để rồi hậu quả lại khoét sâu thêm mặc cảm. Dù kéo theo chuỗi biến cố đau đớn, phân đoạn cuối phim hé mở sự chuộc lỗi. Bản phim nhận bốn đề cử Oscar, mang về giải Nữ diễn viên phụ xuất sắc cho Jo Van Fleet (vai Kate) và đề cử Nam chính xuất sắc cho James Dean. Tuy nhiên, nhân vật Kate khi ấy gần như bị gạt ra ngoài rìa câu chuyện.
70 năm sau, Zoe Kazan cùng đạo diễn Garth Davis và Laure de Clermont-Tonnerre chọn kể lại thiên truyện từ phía Cathy. Quy mô biên niên sử được khôi phục, nơi người giúp việc Lee (Hoon Lee) trở thành chiếc neo giữ gia đình Trask. Là người nhập cư da màu, Lee vượt lên thân phận để nuôi dạy Cal (Joseph Zada) và Aron thành những người biết làm chủ lựa chọn. Đó cũng là hiện thân sống động cho tinh thần timshel.
Trích đoạn trailer miniseries "Phía đông vườn địa đàng", phát hành trên Netflix ngày 1/10. Video: Netflix
Florence Pugh trở thành linh hồn của loạt phim với một Cathy/Kate khiến người xem phải lạnh gáy. "Tôi tin trên đời này có quái vật được sinh ra từ cha mẹ là con người", phiên bản truyền hình mở đầu từ chính cảm giác bất an ấy. Nhưng Zoe Kazan không dừng lại ở câu hỏi Cathy có phải là quái vật hay không. Cô đặt một câu hỏi khác: Nếu đúng thì ai đã tạo ra con quái vật ấy?
Dưới lăng kính đương đại, Cathy không chỉ là ác quỷ bẩm sinh. Cô phản kháng lại xã hội thế kỷ 19, nơi phụ nữ bị giam cầm trong những khuôn mẫu đạo đức nam quyền. Những hành vi tàn nhẫn của Cathy được đặt trong mối liên hệ với những tổn thương từ quá khứ, nhất là biến cố bị xâm hại khi còn nhỏ.
Cô dịch chuyển từ hình tượng Satan sang nàng Eve sa ngã vì trái cấm, rồi như Alice rơi vào hố sâu bản năng không lối thoát. Ở đoạn kết, khi Cathy đối diện và ôm lấy chính mình lúc năm tuổi, phiên bản truyền hình đã tạo ra một trong những phân đoạn ý nghĩa nhất của tác phẩm. Cảnh phim không nhằm tẩy trắng tội ác mà là nốt lặng cho một người đã bước qua lằn ranh tăm tối mà vĩnh viễn không thể quay đầu.
Có lẽ đó cũng là điều khiến East of Eden vẫn còn khả năng trở lại sau hơn 70 năm. Steinbeck không nói rằng con người có thể chiến thắng cái ác. Ông chỉ để lại cho chúng ta một khả năng: timshel - ngươi có thể!
No comments